Di tích lịch sử quốc gia cơ sở Xứ ủy Bắc Kỳ - nhà đồng chí Phạm Quang Lịch đang được tu bổ, tôn tạo.

Người thanh niên sớm giác ngộ cách mạng

Đồng chí Phạm Quang Lịch, bí danh Hào Lịch, sinh năm 1901 tại làng Nam Huân Trung, xã Đình Phùng, nay là xã Lê Lợi. Sinh ra trong một gia đình khá giả, có nhiều ruộng đất nhưng từ sớm đồng chí đã thấu hiểu nỗi cơ cực của người nông dân dưới ách áp bức của thực dân và phong kiến. Năm 17 tuổi, Phạm Quang Lịch đã đứng lên tập hợp nông dân trong làng đấu tranh chống cường hào. Những người có hoàn cảnh khó khăn đều được đồng chí tận tình giúp đỡ. Chính những hoạt động đó đã hình thành ở đồng chí ý chí đấu tranh vì quyền lợi cho người lao động. Năm 1927, khi đang học tại Trường Tư thục Minh Thành (thị xã Thái Bình cũ), đồng chí gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, tổ chức do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập. Đây là bước ngoặt quan trọng đưa người thanh niên yêu nước Phạm Quang Lịch đến với con đường cách mạng. Năm 1928, đồng chí tham gia Tỉnh bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên Thái Bình. Khi Đông Dương Cộng sản Đảng ra đời vào tháng 6/1929, Phạm Quang Lịch được giao nhiệm vụ về quê hương thành lập Chi bộ Đảng tại Nam Huân. Từ hạt nhân cách mạng này, phong trào đấu tranh của quần chúng nhanh chóng lan tỏa sang nhiều địa phương lân cận.

Chiếc MiG-21 do đồng chí Phạm Phú Thái (cháu đồng chí Phạm Quang Lịch) lái đã bắn rơi nhiều máy bay địch trong Chiến dịch Điện Biên Phủ trên không, hiện được lưu giữ ngay cạnh khu di tích lịch sử quốc gia cơ sở Xứ ủy Bắc Kỳ - nhà đồng chí Phạm Quang Lịch.

Không chỉ trực tiếp tham gia lãnh đạo phong trào, Phạm Quang Lịch còn dành chính ngôi nhà của mình làm nơi hoạt động bí mật của tổ chức cách mạng. Từ tháng 5 đến tháng 10/1930, tại đây đặt nhà in tài liệu phục vụ cho tổ chức Đảng và phong trào cách mạng địa phương, đồng thời in ấn nhiều tài liệu của Xứ ủy Bắc Kỳ. Ngôi nhà ở làng Nam Huân khi ấy trở thành địa điểm hội họp, liên lạc quan trọng của nhiều cán bộ cách mạng. Đây cũng là nơi Phạm Quang Lịch cùng các đồng chí lãnh đạo Nhân dân trong vùng đấu tranh đòi vay thóc của địa chủ để chia cho dân nghèo. Tháng 11/1930, trước sự phát triển mạnh mẽ của phong trào cách mạng, thực dân Pháp tăng cường đàn áp, Phạm Quang Lịch bị bắt và đưa về giam tại nhà tù Hỏa Lò, bị kết án 20 năm tù khổ sai. Không cam chịu cảnh tù đày, cuối năm 1932, đồng chí cùng 6 chiến sĩ cách mạng khác bí mật lên kế hoạch vượt ngục. Cuộc vượt ngục thành công đã giúp đồng chí trở lại với phong trào cách mạng, tiếp tục xây dựng cơ sở ở Thái Bình và Nam Định. Nhờ sự lãnh đạo tích cực của đồng chí Phạm Quang Lịch và các đồng chí, phong trào cách mạng tại địa phương nhanh chóng được củng cố và phát triển. Năm 1933, khi mới 32 tuổi, Phạm Quang Lịch được bầu làm Bí thư Tỉnh ủy và trở thành Bí thư Tỉnh ủy đầu tiên của Đảng bộ tỉnh Thái Bình (cũ). 

Khí tiết kiên trung và dấu ấn còn mãi

Với cương vị người đứng đầu tỉnh, đồng chí đã xông pha khắp các cơ sở cách mạng và tiếp tục bị địch vây bắt, xử thêm 20 năm tù khổ sai ở nhà tù Sơn La. Trong chốn lao tù khắc nghiệt, dù bị tra tấn dã man, đồng chí vẫn giữ vững khí tiết của người chiến sĩ cộng sản. Không những vậy, đồng chí còn tích cực tuyên truyền, giác ngộ cách mạng cho những người tù khác, luôn động viên anh em giữ vững niềm tin vào con đường cách mạng và ngày thắng lợi của dân tộc. Sau bốn năm bị giam cầm và đày ải, sức khỏe của đồng chí ngày càng suy kiệt. Ngày 30/3/1937, Phạm Quang Lịch trút hơi thở cuối cùng trong nhà tù Sơn La khi mới 36 tuổi. Sau khi đồng chí qua đời, năm 1939, vợ và con trai đã lặng lẽ lên Sơn La đưa hài cốt đồng chí về quê hương, sau này an táng tại phần ruộng tư điền của gia đình.

Gian thờ đồng chí Phạm Quang Lịch trong khuôn viên di tích đã được hoàn thiện.

Tinh thần cách mạng của Phạm Quang Lịch tiếp tục được các thế hệ trong gia đình và dòng họ kế tục. Con trai đồng chí là Phạm Bái, sau này giữ chức Bí thư Tỉnh ủy Thái Bình giai đoạn 1977- 1984, từng đảm nhiệm nhiều trọng trách như Chủ tịch Hội Nông dân Việt Nam, đại biểu Quốc hội khóa VIII. Một người cháu trong dòng họ là Phạm Phú Thái, phi công lái MiG- 21, đã bắn rơi nhiều máy bay địch trong Chiến dịch Điện Biên Phủ trên không.

Ông Phạm Duy Tinh - người sống ngay cạnh ngôi nhà của đồng chí Phạm Quang Lịch chia sẻ: Ngôi nhà của đồng chí Phạm Quang Lịch trước đây có khuôn viên rộng, bao quanh bởi tường xây cao, với nhà chính năm gian, hai nhà ngang và nhà thờ gia tiên. Trong thời kỳ hoạt động cách mạng, gia đình đồng chí đã dành nhà ở, cung cấp lương thực và tiền bạc để nuôi giấu cán bộ. Sau năm 1950, khi giặc càn phá, toàn bộ khu nhà bị đốt phá, nhiều phần bị hư hại do bom đạn. Sau này địa phương từng bước tu sửa lại. Năm 1978, tỉnh cho tôn tạo nhà thờ, làm nhà khách và chỉnh trang khuôn viên. Năm 1993, Bộ Văn hóa - Thông tin đã công nhận nơi đây là di tích lịch sử quốc gia. Từ tháng 9/2024 đến nay, di tích tiếp tục được tu bổ, tôn tạo trên khuôn viên gần 3.000m2 để xứng đáng với tầm vóc và sự nghiệp của người chiến sĩ cộng sản kiên trung.

Đồng chí Phan Văn Dương, Bí thư Đảng ủy xã Lê Lợi khẳng định: Tuy tuổi đời và sự nghiệp ngắn ngủi nhưng đồng chí Phạm Quang Lịch đã có những đóng góp to lớn cho phong trào cách mạng của Đảng và dân tộc, đặc biệt là đối với tỉnh Thái Bình (cũ). Trong bất kỳ hoàn cảnh nào, đồng chí luôn giữ vững khí tiết của người chiến sĩ cộng sản, để lại tấm gương sáng về ý chí và bản lĩnh cách mạng cho các thế hệ sau.

Nguồn: Baohungyen.vn